Matrah tanımı: ücretin safi tutarı
193 sayılı Gelir Vergisi Kanunu'nun 63. maddesine göre gelir vergisi matrahı, ücretin gayrisafi (brüt) tutarından kanunda sayılan belirli indirimler yapıldıktan sonra kalan safi tutardır. Ücretliler için bu indirimlerin başında sosyal güvenlik ve işsizlik sigortası primleri gelir.
Başka bir deyişle matrah, çalışana fiilen ödenen brüt ücret değil; bu ücretten yasal zorunlu kesintiler düşüldükten sonra vergiye tabi tutulan kısımdır. Gelir vergisi, damga vergisi gibi diğer kesintiler bu matrah üzerinden değil, ayrı hesap kalemleri olarak uygulanır.
Matrahtan düşülen kalemler
Matraha ulaşmak için brüt ücretten sırasıyla düşülen kalemler şunlardır: SGK işçi payı (prime esas kazancın %14'ü), işsizlik sigortası işçi payı (prime esas kazancın %1'i) ve varsa çalışanın Otomatik Katılım Sistemi (OKS) kapsamında ödediği bireysel emeklilik katkı payı.
Bu üç kalem toplandığında brüt ücretin yaklaşık %15'i (OKS katkı payı varsa daha fazlası) matrahtan düşülmüş olur. Kalan tutar, o ay için gelir vergisi tarifesinin uygulanacağı matrahtır.
Kümülatif matrah neden takip edilir
Gelir vergisi tarifesi yıl içinde kümülatif olarak uygulanır: her ayın matrahı, o yıl içindeki önceki ayların matrahlarına eklenerek toplam bir kümülatif matrah oluşturulur ve o ayki vergi, kümülatif matrahın hangi dilime denk geldiğine göre hesaplanır.
Örneğin aylık matrahı sabit 51.000 TL olan bir çalışan için, 2026 tarifesinin ilk dilim sınırı olan 190.000 TL yaklaşık dördüncü ayda aşılır: ilk üç ayın kümülatif matrahı 153.000 TL ile hâlâ %15 diliminde kalırken, dördüncü ayda kümülatif matrah 204.000 TL'ye ulaşır. Bu durumda 190.000 TL'ye kadar olan kısım %15'ten, kalan 14.000 TL ise bir üst dilim olan %20'den vergilendirilir. Kümülatif matrahın yanlış taşınması, yıl ilerledikçe eksik veya fazla vergi kesintisine yol açar.
Asgari ücret istisnasının hesaba yansıması
193 sayılı Kanun'un 23. maddesinin 18. bendi uyarınca, ücretin asgari ücrete isabet eden kısmı için hesaplanan gelir vergisi, çalışanın ücretine ilişkin hesaplanan toplam gelir vergisinden mahsup edilir. Uygulamada bu, ayrı bir istisna kalemi olarak değil, hesaplanan vergiden düşülen bir tutar olarak işler.
Mahsup edilecek tutar, ödemenin yapıldığı aydaki brüt asgari ücretin gelir vergisi matrahı (SGK ve işsizlik sigortası primleri düşülmüş hali) üzerinden, çalışanın o anki kümülatif matrahının içinde bulunduğu dilim oranıyla hesaplanır.
Örnek hesap: iki farklı ücret seviyesi
2026'da brüt asgari ücretli bir çalışan için matrah 28.075,50 TL'dir; bu tutar üzerinden hesaplanan vergi, aynı zamanda mahsup edilecek istisna tutarına eşit olduğundan kesilecek gelir vergisi sıfırdır.
Brüt ücreti 60.000 TL olan ve yılın ilk ayında bordrosu düzenlenen bir çalışan için matrah 51.000 TL, hesaplanan vergi (%15 diliminden) 7.650,00 TL'dir. Asgari ücrete karşılık gelen 28.075,50 TL'lik matrah üzerinden aynı dilimden hesaplanan 4.211,33 TL mahsup edilince, kesilecek gelir vergisi 3.438,67 TL'ye iner.
